T S 4 của NGƯỜI CHỦ TRƯƠNG

 (tháng 9 năm 2006)

 

 

SUY NGHĨ VỀ VĂN HỌC PHẬT GIÁO VIỆT NAM

 

Đây là điều người viết từng ưu tư khi nh́n lại quăng đường trên một phần tư thế kỷ của nền văn học Phật giáo trong nước cũng như hải ngoại. Những ưu tư này đă được tŕnh bày một cách sơ sài qua buổi thuyết tŕnh với một số Tăng Ni tại trường hạ Chùa Phật Tổ, Long Beach, California, Hoa Kỳ vào ngày 25/6/2006, chủ đề “Mấy suy nghĩ về văn học Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại.” Thời gian ít ỏi chưa đầy hai giờ đồng hồ không đủ để nói và lắng nghe được những ǵ cần thiết liên quan đến chủ đề. Đa số Tăng Ni đă chia sẻ với người viết về những thao thức và hoài vọng đóng góp cho văn học Phật giáo, nhưng đi vào đường hướng và hành động cụ thể th́ dường như không có ǵ, bởi v́, có thể nói rằng, Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại không có một tư tưởng chủ đạo hay một hướng đi rơ rệt nào trên phương diện văn học. Nói theo ngôn ngữ chuyên khoa thời thượng, điều này có nghĩa rằng chúng ta chưa có một ‘định hướng văn học’ Phật giáo.

Thực ra, Phật giáo có cần một định hướng văn học chăng? Đây là một chủ đề lớn, vượt khỏi tầm mức của người viết, cần được thảo luận và học hỏi nhiều hơn từ những bậc cao minh thức giả có thẩm quyền về phật học và văn học. Nhưng có thể từ vị trí của một người sáng tác, xin đưa ra một vài nhận xét có tính cách gợi ư để mong cầu sự hồi ứng từ những người làm văn học Phật giáo: 

-    Sự dậm chân của sáng tác: Không khác những người làm văn học ở thế tục, những người sáng tác Phật giáo bị khựng lại một thời gian khá dài sau biến cố lịch sử của đất nước từ năm 1975. Liền sau đó là một nền văn học bị phá sản và o ép đi vào ‘định hướng xă hội chủ nghĩa’ trong nước, trong khi ngoài nước là một nền văn học tạm dung, rồi văn học lưu vong, văn học hoài niệm, văn học hội nhập… có vẻ như không dính dự và theo kịp các trào lưu văn học thế giới mà chỉ là những diễn đạt có tính cách phản ứng theo tâm thức và hoàn cảnh của ḿnh. Theo cách ấy, có thể nói là chính từ biến cố và hoàn cảnh mà bộc phát những “trào lưu” của một nền văn học khu biệt, dậm chân tại chỗ. Từ khuynh hướng cho đến thể loại sáng tác, những phật-tử nghệ sĩ và những nghệ sĩ phật-tử của 30 năm qua tại hải ngoại không có ǵ khác hoặc khá hơn so với những người sáng tác trước năm 1975. Trong nước bị hạn chế v́ “quan điểm và lập trường” và chính sách độc quyền tư tưởng, bưng bít thông tin đă đành, ngoài nước quá tự do th́ sự dậm chân không thể qui lỗi cho hoàn cảnh được nữa. Thiếu nhân lực chăng? Thiếu tài lực chăng? — Không phải. Thế th́, làm thế nào để phát huy một nền văn học Phật giáo Việt Nam rực rỡ không chỉ cho chính nó mà c̣n đi vào ḍng chính của văn học dân tộc, văn học thế giới?

-    Mục đích và định hướng văn học Phật giáo: Mục tiêu tối hậu của hành giả Phật giáo là giải thoát, giác ngộ th́ mục đích của tam tạng thánh điển hoặc văn học Phật giáo cũng qui vào đó. Nhưng có chăng một con đường dẫn đến mục tiêu ấy? Đứng về mặt chân đế (cứu cánh) mà nói, chẳng có thứ phương tiện ngữ ngôn văn tự nào có thể chạm đến tuyệt đối. Vậy th́, mọi cố gắng của tam tạng kinh điển cũng như các thể loại và văn bản Phật giáo được sáng tác đều chỉ mang tính cách ước lệ, tương đối, giới hạn, nhằm gợi ư hoặc hướng dẫn sự trực nhập chân lư  chứ không phải tự thân chúng là chân lư. Không có con đường dẫn đến thực tại tối hậu. Giới hạn của văn học như thế, đă được đề cập qua bài “Dẫn vào thế giới văn học Phật giáo” của Tuệ Sỹ: “…mọi diễn tả của ngôn ngữ không được phép vượt qua giới hạn của tri thức thường nghiệm. Chân lư chỉ tuyệt đối ở tự thân của nó, nhưng là tương đối ở lănh vực diễn đạt của ngôn ngữ. V́ vậy, các tác giả của Phật học có thói quen mở đầu tác phẩm của ḿnh bằng một thái độ khiêm tốn: những ǵ họ sẽ tŕnh bày không liên hệ đến tự thân của chân lư mà họ muốn hướng đến.” Hệ luận có thể rút ra từ đây là, khi văn học được xem là ‘phương tiện’ để thuyết minh cứu cánh, văn học không c̣n là văn học. Bởi nếu tự thân văn học không là cứu cánh, nó không quan hệ ǵ đến chân lư; c̣n nếu chỉ là phương tiện cho một cái ǵ ngoài nó, muôn đời nó chỉ là xác khô. Thế nhưng, ai cũng biết là tam tạng kinh điển đă được thuyết minh, là một kho tàng văn học đồ sộ của Phật giáo. Tam tạng kinh chỉ là phương tiện, không phải là cứu cánh, nhưng qua đó, thế giới tịch lặng linh động của bản thể có thể được tŕnh hiện bởi sự trực nhận sâu sắc của người nghe (đọc). Không thể v́ giới hạn của ngôn ngữ mà không thuyết giáo. Đức Phật đă kinh qua con đường ấy, và người sau cũng cứ thế mà đi. Có nghĩa là vẫn có mục đích và định hướng hay một phương thức nào đó để diễn đạt chân lư. Mục đích là giải thoát giác ngộ. Định hướng hay phương thức diễn đạt chính là Tứ Diệu Đế. Phật giáo đă có sẵn một khuôn mẫu, một định hướng rơ rệt cho giáo điển. Văn học Phật giáo mọi thời mặc nhiên đi theo định hướng ấy.

-   Định mà bất định: Tứ Diệu Đế không phải là một khuôn mẫu cứng ngắt. Đó là cánh cửa tóm thâu hai ṿm trời chân đế và tục đế. Như hai mặt gương soi chiếu vào nhau, mở vào tương quan vô tận. Từ chỗ này, chẳng có biên giới giữa phương tiện và cứu cánh; cũng chẳng có giới hạn của tư tưởng, phương thức và thể tài văn học. Nói theo ngôn ngữ của Kim Cang bát-nhă th́ cứu cánh chẳng phải là cứu cánh th́ mới là cứu cánh; định hướng chẳng phải là định hướng th́ mới là định hướng. Tất cả các pháp đều chẳng phải là pháp, đồng thời, không có pháp nào mà chẳng là Phật pháp. Từ không tính mà phủ nhận tất cả, cũng từ không tính mà xác lập tất cả. Lấy diệu hữu mà phô diễn chân không; từ chân không mà tŕnh bày diệu hữu. Nói mà thực ra chẳng nói ǵ cả. Định hướng mà kỳ thực là bất định hướng. Như vậy, một hướng mà mở ra muôn hướng. Đó là con đường thênh thang của văn học Phật giáo.

Nhưng cần ǵ phải lư luận dông dài! Vẻ mênh mông tráng lệ của tư tưởng văn học Phật giáo dường thế, nhưng đâu là thực tế của nền văn học Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại (và trong nước)? 

-   Văn học kinh viện: Văn học Phật giáo Việt Nam 30 năm nay có vẻ khép kín, thầy-tṛ trong chùa đóng cửa nói nhau nghe, dường như không liên hệ tới nền văn học dân tộc. Văn học dân tộc ở đây là nói một nền văn học của một cộng đồng con người dùng chung một ngôn ngữ, có những sinh hoạt sáng tác nghệ thuật, góp phần tạo nên bản sắc của một nền văn hóa đặc trưng, có thể thăng trầm đổi thay, nhưng nhất quán. Ở đây không dám vượt qua lằn ranh tính thể của văn học, mà chỉ xin xét nơi hiện tượng sinh hoạt của văn học. Có thể nói sinh hoạt văn học Phật giáo Việt Nam 30 năm qua là sinh hoạt “cửa tùng đôi cánh gài.” Thử nh́n lại thời kỳ 1964-1975, những Nhất Hạnh, Huyền Không, Bùi Giáng, Phạm Công Thiện, Tuệ Sỹ, Lê Mạnh Thát, Doăn Quốc Sỹ, Trịnh Công Sơn, Phạm Thiên Thư… không những là văn thi sĩ lỗi lạc của Phật giáo mà c̣n là những danh tài nghiễm nhiên chiếm lĩnh những vị trí hàng đầu trong vuông chiếu văn học nghệ thuật miền Nam Việt Nam. Những văn thi tài ấy cùng những tác phẩm cũ hoặc mới của họ cho đến ngày nay, vẫn c̣n là những ngôi sao sáng ảnh hưởng sâu đậm trong nền văn học dân tộc (và trong một vài trường hợp đặc biệt, văn học thế giới). Nhưng sau năm 1975, ở trong và ngoài nước, sao lại có hiện tượng vắng hoe nhân tài văn học trong giới Phật giáo như thế? Chúng ta có thể tính kể cho nhau nghe, nào là nhà văn A, nào là nhà thơ B, nào là nhạc sĩ C, nào là họa sĩ D… nhưng tại sao những văn nghệ sĩ ấy nổi danh trong Phật giáo lại không hề được biết đến trong giới văn nghệ sĩ cũng như giới thưởng ngoạn văn học nghệ thuật bên ngoài? Khi họ vào chùa, nh́n kinh sách báo chí nhà chùa th́ họ biết thoáng qua những tên tác giả, nhưng ra khỏi chùa th́ không c̣n nhớ đến nữa. Điều này có nghĩa ǵ? - Một là, Phật giáo thiếu những nhân tài văn học nghệ thuật kiệt xuất; hai là các nhân tài văn học Phật giáo chỉ sáng tác với mục đích truyền bá Phật Pháp, không quan tâm đúng mức chức năng thực sự của văn học, cho nên, không có tác phẩm xuất sắc; ba là sinh hoạt văn học Phật giáo rất cục bộ, không tiếp cận cuộc đời. Ba lư do ấy tác động hỗ tương với nhau, cô lập nền văn học Phật giáo khỏi ḍng chính của văn học nhân gian.

-    Nghệ sĩ phật tử và phật tử nghệ sĩ sáng tác ǵ? Báo chí Phật giáo kêu gọi sự góp mặt của những ‘nghệ sĩ phật tử’ có tiếng tăm, nhưng những nghệ sĩ này không biết phải góp mặt bằng cách nào. Nhà thơ t́m trong tập thơ trăm bài của ḿnh xem bài nào có vẻ thuần tịnh, tả cảnh chùa với tiếng chuông mơ, hoặc phảng phất bóng dáng từ bi. Nhà văn t́m bài nào có liên hệ tới Phật và Bồ-tát hoặc một vị sư nào đó. Không t́m được bài thích hợp thế giới chay tịnh của thiền môn, các nghệ sĩ phật tử đành bó tay, im lặng, và đôi khi phải lánh mặt không bén mảng đến chùa. C̣n những ‘phật tử nghệ sĩ’ th́ lúc nào cũng hăng say sáng tác, nhưng bài vở chỉ rập khuôn một công thức “văn dĩ tải đạo.” Viết cho báo chùa th́ phải viết về chùa. Ăn chay, tŕ chú, tụng kinh, niệm Phật, h́nh như là đề tài muôn thuở không thể thiếu trong các sáng tác Phật giáo. Thế nên, số lượng sáng tác th́ nhiều mà phẩm chất lại kém, thơ văn của người này sàng sàng na ná của người kia, chẳng có cá tính, chẳng có sự đặc thù. Một nền văn học đầy dẫy những sáng tác có vẻ “vô ngă” tương tự nhau như thế, không thể gọi là một nền văn học thuần túy, mà chỉ là pḥng thông tin của một cơ quan truyền giáo. Thiền sư nghệ sĩ như Nhất Hạnh có thể dùng văn học làm phương tiện truyền đạo mà phương tiện ấy vẫn cứ là tối hảo; nghệ sĩ thiền sư như Tuệ Sỹ sáng tác hào hoa cách nào cũng thể hiện lồng lộng cung trời tính Không. Nhưng đó là những tài năng ngoại hạng. Nơi họ, văn học cũng là phương tiện, cũng là cứu cánh. Nói cách nào cũng là đạo, mà im lặng cũng là đạo. C̣n những người nghệ sĩ phật tử và phật tử nghệ sĩ ‘tầm tầm bậc trung’ như chúng ta, tất phải vạch một “khởi điểm” nhắm đến một “đích điểm.” Tức là cần phải có một định hướng văn học với những chủ đề mở rộng, được khai triển từ Tứ Diệu Đế, gọi tắt là nền ‘văn học Tứ Đế.’ Các nghệ sĩ phật tử và phật tử nghệ sĩ có thể bổ túc cho nhau, học hỏi và trao đổi nhau về tư tưởng phật học và các thể loại sáng tác văn học. Mà quan trọng nhất là từ phía hàng tăng sĩ lănh đạo Phật giáo, cần phải có một cái nh́n cởi mở đối với văn học, từ nội dung đến h́nh thức, từ ư tứ đến thể tài. Một nền văn học khởi sắc rực rỡ chỉ có thể nẩy mầm và vươn cao từ mảnh đất tự do. Chất liệu giải thoát và tư tưởng mênh mông khoáng đạt của Phật giáo là nguồn tài nguyên vô tận cho cảm hứng sáng tạo của nghệ sĩ. Những nhà lănh đạo Phật giáo không thể không quan tâm.

    Với mấy suy nghĩ và nhận xét khái quát về hiện trạng văn học Phật giáo Việt Nam tại hải ngoại (và trong nước) như thế, người chủ trương tạp chí Phương Trời Cao Rộng, xin lui lại một bước: thay v́ dùng tiêu đề bao quát “tạp chí văn hóa và tư tưởng Phật giáo”, sẽ đổi thành “tạp chí văn học Phật giáo” với kỳ vọng sẽ là một quán trọ ở ngă tư đường, mở toang bốn hướng cửa để tiếp đón lữ khách bốn phương, là chỗ nối kết cho các khuynh hướng sáng tác văn học Phật giáo, là viên gạch lót đường cho những khai phá, sáng tạo, t́m ṭi, thử nghiệm… như là khởi điểm cho một viễn tŕnh làm mới bộ mặt văn học Phật giáo. Sẽ có ít người đồng tâm hưởng ứng. Sẽ có khá nhiều người bảo thủ chống đối. Nhưng không sao. Chẳng có cuộc cách mạng nào có thể diễn ra một cách êm thắm xuôi thuận.

Trong số này, bạn đọc sẽ được ‘Dẫn vào thế giới văn học Phật giáo’ bởi Tuệ Sỹ. Phương Trời Cao Rộng lấy bài này làm tuyên ngôn và cũng là cương lĩnh mở đầu cho tiến tŕnh làm mới văn học Phật giáo. Kế tiếp là ‘Lời Đầu Sách’ của giáo sư Lê Mạnh Thát cho bộ “Tổng Tập Văn Học Phật Giáo Việt Nam,” mà qua danh sách liệt kê, có thể có một cái nh́n bao quát về các tác giả và tác phẩm văn học Phật giáo Việt Nam từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ XX. Ngoài ra, c̣n có bài viết của Thích Tâm Hải, ‘Giới thiệu vài nét về văn học Phật giáo Việt Nam,’ tŕnh bày khái quát về những đóng góp Phật giáo Việt Nam qua một số tác phẩm văn học tiêu biểu cũng như những nét đặc trưng của nền văn học ấy trong ḍng văn hóa dân tộc.

Liên quan vấn đề văn học Phật giáo, số này có đăng ‘Thông Báo việc thực hiện bộ Văn Học Phật Giáo Việt Nam Hải Ngoại – Sưu khảo’ do Thích Nguyên Siêu chủ xướng tại Hoa Kỳ. Đây là một công tŕnh sưu khảo quan trọng cần được sự trợ giúp về ư kiến, bài vở, tư liệu từ chư tôn đức Tăng Ni, các phật tử nghệ sĩ và nghệ sĩ phật tử đă từng có những đóng góp cho nền văn học Phật giáo Việt Nam hải ngoại.

Mở hướng mới không thể không nh́n lại chặng đường đă qua. Tản mạn đôi điều về văn học Phật giáo Việt Nam như thế nếu có làm phật ḷng ai, cũng là điều vạn bất đắc dĩ.

Bởi v́, đích điểm của văn học Phật giáo là ǵ?

Là sự vượt qua.

Ma ha bát nhă ba la mật.

 

California, ngày 01 tháng 9 năm 2006

Vĩnh Hảo

 

 

Trở lại